5.000 NĂM CHỮ VIẾT
Trước khi được viết lên giấy và ghi vào kỹ thuật số, chữ viết đã thử rất nhiều vật liệu để lưu lại ý nghĩ của người xưa : từ đất sét đến CD-ROM, một chặng đường dài kỳ diệu.
Chữ viết đã có ngày ra đời chính thức : đó là cách đây 5.000 năm trong một đền thờ tại thành phố Uruk, phía Nam Baghdad. Chính tại địa điểm này ở vùng Hạ Lưỡng Hà Địa, mà người ta đã phát hiện các tài liệu viết tay đầu tiên của lịch sử con người: đó là những tấm bảng bằng đất sét có viết chữ dưới hình thức chữ hình vẽ. Các tấm bảng này ghi danh sách túi hạt giống và đầu súc vật: những sách kế toán đã xuất hiện trước chữ viết!
Đất sét tại Lưỡng Hà Địa, giấy cói tại Ai Cập cổ, tre tại Trung Quốc… là những vật liệu dùng để ghi chữ viết. Trong mỗi nền văn minh, người ta mượn các chất liệu thích hợp trong môi trường, để viết chữ. Chất liệu này ảnh hưởng ngược lại lên lối viết và nét chữ: chữ hình góc phát sinh từ đất sét, chữ tượng hình phát sinh từ đá và trở thành trừu tượng trên lá cói. Do lá tre dài, chữ viết người Trung Hoa được xếp theo cột dọc, và hình dạng của lá cây cọ xác định hình dạng thuôn dài của sách vở vùng Đông Nam Á. Chữ viết đi qua một chặng đường dài, từ Sumer đến Thung lũng Silicon, chứng tỏ lịch sử các nền văn minh được liên kết chặt chẽ với mọi chất liệu chứa chữ viết. Gỗ, đá, kim loại, tơ lụa, ngà, vỏ cây, màn hình điện tử: lần theo dấu vết chữ viết, người ta hiểu một nền văn minh.
Các bảng chữ viết đầu tiên phát sinh từ đất đai thịnh vượng. Chính vì nền văn minh Lưỡng Hà Địa được xây dựng trên đất sét, tài nguyên duy nhất của vùng đất, mà người Sumer đã phát hiện rằng họ có thể ghi danh sách tài sản của mình lên các tấm bảng đất sét. Cũng chính vì cây cói mọc nhiều trong châu thổ sông Nil mà người Ai Cập cổ đã khắc chữ tượng hình lên các cuộn lá cói kết lại. Mềm hơn và nhẹ hơn, lá cói đã sớm chiến thắng đất sét trong việc lưu chữ viết. Trong gần 2000 năm, lá cói được dùng tại miền Trung Đông và miền bồn Địa Trung Hải. Tuy nhiên, lá cói không thích hợp lắm với khí hậu vùng Địa Trung Hải nên các tài liệu Hy Lạp và La Tinh cổ đã bị hư hỏng hầu hết. Chính tại Pergame, miền Tiểu Á, vào thế kỷ thứ hai trước công nguyên, mà chữ viết có sự cải cách lớn. Tại đây, người ta thiếu lá cói để viết. Do đó, người ta nghĩ cách dùng da súc vật ( dê, cừu…), cạo sạch lông để viết. Giấy da này rất bền, có thể viết hai mặt, xếp được, và được cắt ra nhiều tờ rồi may lại với nhau.
Tuy nhiên, Tây Phương đã lạc hậu hơn Trung Hoa khoảng 1000 năm về vật liệu viết chữ. Từ thế kỷ thứ ba trước Công nguyên, người Trung Hoa đã phát minh giấy viết, làm từ các sợi vỏ cây dâu tằm, cây lanh, cây gai dầu hoặc cây đay. Và họ đã giữ bí quyết sản xuất giấy. Chính những cuộc chinh phục của người Ả Rập tại Trung Á đã phát hiện bí quyết này. Năm 751, khi quân đội Ả Rập xâm chiếm Samarcande , họ bắt những người chế tạo giấy Trung Hoa làm tù binh và khai thác bí quyết này. Kể từ đó, trong gần 500 năm, các con đường giấy đi theo vận mệnh của Hồi giáo. Lần lượt Baghdad, Le Caire, Tunis, Tây Ban Nha, đảo Sicile, và Ý trở thành các trung tâm sản xuất giấy. Tuy nhiên, từ thế kỷ 12, các nhà sản xuất giấy Hồi giáo phải nhường độc quyền sản xuất cho người Thiên Chúa giáo. Kết qủa là vào thế kỷ 13, thành phố Fabriano của Ý trở thành thủ đô giấy của Châu Âu.
Mãi đến năm 1799, giấy có cuộc cách mạng mới, nhờ Louis-Nicolas Robert và máy sản xuất giấy liên tục của ông. Kể từ đó, giấy đi vào thời kỳ hoàng kim, lưu giữ bao tài liệu phục vụ cho nền dân chủ trên thế giới. Năm 1844, Keller, một thợ dệt, có bằng sáng chế về việc sản xuất giấy từ bột gỗ. Hai năm sau, kỹ thuật chế tạo này đi vào áp dụng. Màu giấy hơi vàng được hóa chất tẩy cho trắng và giấy được sản xuất công nghiệp. Ngày nay, chữ viết đi vào thời kỳ kỹ thuật số và được lưu vào đĩa CD-ROM…
Nhìn lại lịch sử chữ viết, người ta nhận thấy cách đọc chữ ở thời Thượng cổ không khác gì ở thời kỹ thuật số. Đó là vì ngày nay, người đọc trên màn hình vi tính cũng giở trang theo chiều dọc như người Sumer ngày xưa. Như thế, Toutankhamon, Gutenberg (năm 1450) và Bill Gates đều có sự quyết tâm sáng tạo chữ viết giống nhau.
Nguyễn Trọng Đa
Xem các bài viết khác trong Anh Nguyễn Trọng Đa.